آشنایی با ابزار و تجهیزات, تولید, دانش قهوه, گونه های قهوه

گیاه قهوه را بهتر بشناسید

هنگامی که در حال چشیدن یک لاته خوش‌طعم هستیم یا یک قهوه اسپرسو عالی، به راحتی فراموش می‌کنیم که این طعم و عطر فوق‌العاده حاصل دانه‌های یک گیاه است. به هر صورت، میلیون‌ها گیاه قهوه در سراسر دنیا پرورش می‌یابند. میوه‌های این گیاهان در طول شبانه‌روز به ما کمک می‌کنند تا خستگی را از خود دور کنیم و لذت ببریم.

اما یک گیاه قهوه چه ظاهر و ویژ‌گی‌هایی دارد؟ این درخت دارای چند گونه است؟ و چگونه گل‌ها و دانه‌های آن بر روی نوشیدنی که هر روز مصرف می‌کنیم، تاثیر می‌گذارند؟

اگر تمایل دارید در مورد گیاه قهوه اطلاعاتی به دست آورید، این مطلب را تا انتها مطالعه کنید.

شرح مختصری از تاریخچه قهوه

وقتی کلمه قهوه (یا “coffee”) را می‌شنوید، به یاد کدام کشور می‌افتید؟ کلمبیا، برزیل یا اندونزی؟ حقیقت این است که اصالت درخت قهوه متعلق به کشور اتیوپی است.

در طول قرن‌ها، قهوه در سراسر افریقا و خاورمیانه پخش شده و از آن‌جا نیز به دیگر نقاط جهان راه یافته است. ده‌ها داستان و افسانه در مورد چگونگی این اتفاق وجود دارد. گفته می‌شود که قهوه از طریق یمن به کشورهای قدرتمند اروپایی فرستاده شده است. آن‌ها نیز در مستعمرات خود به پرورش گیاه قهوه پرداختند. مسئله‌ای که به نظر غیرقابل انکار می‌رسد، نقش مهم امپراتوری‌ها در این اتفاق است.

به زمان حال برگردیم. امروزه صنعت قهوه را می‌توان بخش جدایی‌ناپذیر از اقتصادهای وابسته به کشاورزی را در قاره‌های افریقا، آسیا و امریکای لاتین به شمار آورد. حتی کشورهایی که تولیدکننده قهوه نیستند نیز سعی می‌کنند اقتصاد خود را از طریق رست کردن و فروش مقدار زیادی قهوه در هر روز رونق ببخشند.

گیاه قهوه چه ظاهر و ویژ‌گی‌هایی دارد؟

قهوه‌ای که مورد استفاده ما قرار می‌گیرد، در حقیقت دانه میوه گیاه قهوه است. میوه این گیاه شبیه گیلاس است. به طور معمول، در هر میوه گیاه قهوه می‌توانید دو دانه قهوه را پیدا کنید.

گیاه قهوه را می‌توان به عنوان یک درخت در طبقه‌بندی گیاهان معرفی کرد. علت این سخن، این است که این گیاه می‌تواند تا حدود 9 متر رشد کند. با این حال، در مزارع قهوه معمولا تمایل مزرعه‌داران این است که از رشد زیاد آن جلوگیری شود تا برداشت میوه قهوه آسان‌تر شود. در نتیجه، در بیشتر مزارع این گیاه شبیه بوته است.

شاخه‌ها و برگ‌ها

از قسمت تنه گیاه قهوه، شاخه‌های اصلی و فرعی این گیاه به صورت تقریبا افقی بیرون می‌آیند. از این شاخه‌ها نیز برگ‌های این گیاه به صورت جفتی رشد می‌کنند. این برگ‌ها به رنگ سبز تیره و به حالت مومی هستند.

“ریکاردو آلوارز” (Ricardo Alvarez)، کشاورزی در “فینکا لس ترس پوتروس” (Finca Los Tres Potros) السالوادور است. او می‌گوید: “این برگ‌ها نقش مهمی را در حیات گیاه قهوه ایفا می‌کنند، زیرا عمل فتوسنتز توسط آن‌ها رخ می‌دهد.” به عبارت دیگر، اگر هیچ برگی وجود نداشته باشد، هیچ انرژی هم وجود نخواهد داشت. بدون انرژی نیز گیاهان هرگز نمی‌توانند میوه‌های خوشمزه حاوی دانه‌های قهوه را به وجود آورند و رشد دهند.

گل‌ها (و شکوفه‌ها)

هنگامی که گیاه قهوه به سنی در حدود سه یا چهار سال می‌رسد، برای اولین بار گل می‌دهد. گل‌های این گیاه به صورت کوچک، ظریف و سفید هستند که می‌توان به آن‌ها شکوفه گفت. این شکوفه‌ها در محل تلاقی برگ‌ها با شاخه‌ها رشد می‌کنند و عطری شیرین و خوشایند را پراکنده می‌سازند.

آلوارز می‌گوید: “گل‌ها محلی هستند که دستگاه تولیدمثل گیاه در آن قرار دارد.” به عبارت دیگر، برگ‌ها و گل‌ها به گیاه قهوه کمک می‌کنند که حیات خود را ادامه دهد و گیاهی شبیه خود نیز به وجود آورد.

میوه قهوه

شش تا هشت هفته پس از گرده‌افشانی، میوه‌ای شبیه گیلاس ظاهر می‌شود. این میوه در همان بخشی رشد می‌کند که گل‌ها قرار گرفته بودند. میوه‌های نارس به رنگ سبز هستند. با گذشت زمان، رنگ این میوه‌ها به رنگ قرمز، زرد، نارنجی یا حتی صورتی تبدیل می‌شود. این رنگ با توجه به نوع گیاه قهوه متغیر است. این میوه‌ها هر چه بیشتر رسیده می‌شوند، شیرین‌تر می‌گردند.

کافئین موجود در میوه گیاه قهوه به عنوان عاملی بازدارنده در مقابل هجوم آفت‌ها عمل می‌کند. البته، هرچند که کافئین بسیاری از آفت‌ها را دور نگه می‌دهرد، اما متاسفانه باعث جذب یکی از بدترین آفت‌ها می‌شود. این آفت، نوعی حشره سوسک مانند است که دانه‌های قهوه را سوراخ می‌کند و با تغذیه از کافئین، زنده می‌ماند!

میوه قهوه چند لایه مختلف دارد. لایه بیرونی، همان بخش گیلاس مانند است. بخش میانی، همان‌جایی است که موسیلاژ قرار دارد. این لایه حالت لعاب دارد و بخش لزج میوه است. در داخل این موسیلاژ، دانه‌های قهوه‌ای وجود دارد که همیشه انرژی کار کردن را به ما می‌رسانند!

دانه قهوه

تقریبا همیشه در داخل هر میوه قهوه، دو دانه کوچک را پیدا خواهید کرد. مورد استثناء در این مسئله، دو حالت مختلف است:

  • حالت پیبری (Peaberry) یا کاراکول که در آن به جای دو دانه قهوه، یک دانه شکل گرفته است. در حقیقت، دو دانه با هم ترکیب شده‌اند. به این ترتیب، دانه پیبری بزرگ‌تر و گردتر از دانه‌های معمولی است. این نوع دانه، شبیه دانه نخود است. در حدود 5 درصد میوه‌های قهوه دارای دانه‌های پیبری هستند. این نوع دانه‌ها معمولا کافئین بیشتری دارند و خوش‌طعم‌تر نیز هستند. در نتیجه، به صورت تفکیک شده و با قیمتی بالاتر هم به فروش می‌رسند.
  • حالت دوم، نقطه مقابل حالت پیبری است. در این حالت، دانه قهوه به درستی نرسیده است و معیوب به شمار می‌رود.

دانه‌های قهوه در طی فرایند تولید قهوه از پوسته و موسیلاژ جدا می‌شوند. سپس، آن‌ها را خشک کرده و رست می‌کنند. دانه‌های رست شده نیز آسیاب می‌گردند تا برای دم کردن یک فنجان خوش عطر و بوی قهوه آماده شوند.

با این حال، همه گیاهان قهوه مشابه یکدیگر نیستند.

انواع مختلف درخت قهوه

گیاه قهوه در بیش از صد گونه مختلف تقسیم‌بندی می‌شود. هر گونه را نیز می‌توان به انواع مختلف تقسیم کرد. تمامی این تفاوت‌ها بر روی چگونگی طعم و عطر قهوه، میزان کافئین موجود در آن و نحوه رشد این گیاه تاثیرگذار است.

دو نوع اصلی گیاه قهوه: عربیکا (Arabica) و روبوستا (Robusta)

قهوه عربیکا در حقیقت پرمصرف‌ترین قهوه جهان به شمار می‌رود. این قهوه حدود 70 درصد از صنعت قهوه را به خود اختصاص داده است. قهوه عربیکا به دلیل طعم و عطری که دارد، شناخته شده است. “والنتینا پدروتی” (Valentina Pedrotti)، بیولوژیست ICFC کشور پاناما و تحلیلگر زنجیره ارزش قهوه است. او می‌گوید: ” شما هنگام ورود به بازار تخصصی، باید قهوه عربیکا را همراه خود داشته باشید.”

قهوه عربیکا در مقایسه با قهوه روبوستا این ویژگی‌ها را دارد:

  • این نوع گیاه قهوه به آب و هوا حساس‌تر است.
  • آسیب‌پذیری بیشتری در مقابل آفات دارد.
  • بیشتر در مناطق با دمای پایین‌تر رشد می‌کند (که در بیشتر موارد با مرتفع‌تر شدن منطقه کشت یا زیر سایه قرار داشتن مزرعه قهوه، این دما کاهش پیدا می‌کند).
  • معمولا میوه و ثمره کمتری تولید می‌کند.
  • کافئین موجود در آن کمتر است.
  • معمولا به سمت طعمی شیرین‌تر و ترکیبی‌تر و همچنین معطرتر متمایل است.

[alert style=”success”] قهوه عربیکا چیست ؟  [/alert]

قهوه روبوستا با نام قهوه کانفورا (Canephora) نیز شناخته می‌شود. گیاه روبوستا به مراتب مقاوم‌تر و بادوام‌تر از گیاه عربیکا است. این قهوه نیز حدود 30 درصد از صنعت قهوه را به خود مشغول کرده است. قهوه روبوستا در مقایسه با قهوه عربیکا این ویژگی‌ها را دارد:

  • نسبت به بیماری‌ها و آفات مقاوم‌تر است.
  • دارای کافئین بالاتری است.
  • در درجه حرارتی گرم‌تر رشد می‌کند.
  • میزان ثمره و میوه آن بیشتر است. در نتیجه، دانه‌های قهوه آن نیز بیشتر از نوع عربیکا است. با این حال، همین اتفاق به این معنی است که میوه‌های این گیاه مواد مغذی کمتری دریافت می‌کنند. در نتیجه، در بیشتر موارد کیفیت آن‌ها نسبت به قهوه عربیکا پایین‌تر است.
  • تمایل به تلخی دارد.

دنیای بزرگ گونه‌های قهوه

در زمینه نوع گفته شد که تقریبا دو نوع قهوه به مصرف ما می‌رسند. با این حال، در زمینه نوع قهوه این قضیه کاملا متفاوت است. ما از تعداد زیادی از انواع مختلف قهوه استفاده می‌کنیم. سری بعد که یک بسته قهوه خریداری می‌کنید، نگاهی به برچسب آن بیندازید. شاید نوع قهوه‌ای که می‌نوشید را از روی این برچسب تشخیص دهید.

برخی از رایج‌ترین گونه‌های قهوه عبارتند از:

  • تایپیکا (Typica)
  • بوربون (Bourbon)
  • کاتورا (Caturra)
  • گشا یا گیشا (Gesha / Geisha)

گشا یا گیشا شاید معروف‌ترین نوع قهوه در جهان باشد. این قهوه عالی و گران‌قیمت به خاطر طعم و عطر فوق‌العاده و با خصوصیت چای مانندش شناخته شده است. دانه‌های قهوه سبز گشا حتی با قیمت 803 دلار برای هر پوند (نزدیک به 450 گرم) نیز فروخته شده است!

[alert style=”success”] قهوه عربیکا گیشا یا گشا ( Geisha ) [/alert]

علاوه بر تنوع دانه‌های قهوه، در این صنعت گاهی ترکیبی از انواع قهوه نیز استفاده می‌شود. “پدروتی” می‌گوید: “این کار در زمانی انجام می‌شود که صنعت، ضرورت یا بازار را برای ترکیب قهوه‌ها در نظر می‌گیرد.” اهداف این کار می‌تواند مقاومت در برابر بیماری‌ها و آفات‌، ایجاد محصولی باکیفیت‌تر یا طعمی بهتر باشد.

زندگی یک گیاه قهوه

گیاه قهوه می‌تواند تا حدود 80 سال زندگی کند. با این حال، این مسئله در مزارع تجاری قهوه متفاوت است. “آلوارز” معتقد است که در مزارع قهوه می‌توان عمر 20 تا 30 سال را برای گیاهان قهوه انتظار داشت. این مسئله به میزان و چگونگی مراقبت از این گیاهان بستگی دارد.

در چند سال اول زندگی درخت قهوه نباید انتظار ثمردهی فراوانی از آن داشته باشید. به خاطر داشته باشید که این گیاهان تا سه یا چهار سالگی گل نخواهند داد.

همه درختان قهوه زندگی خود را از همان دانه‌هایی آغاز کرده‌اند که ما آن‌ها را دم می‌کنیم و می‌نوشیم. با رشد هرچه بیشتر این گیاهان، شاخه‌های فرعی رشد می‌کنند و برگ‌هایی به رنگ سبز روشن می‌رویند. بیشتر تولیدکنندگان حرفه‌ای قهوه جوانه‌های نورس قهوه را در گلخانه‌ها نگهداری می‌کنند. این اتفاق تا زمانی که نهال قهوه آماده کاشت در مزرعه شود، ادامه پیدا می‌کند.

هنگامی که گیاه قهوه بالغ می‌شود، گل‌دهی آن آغاز می‌شود. شکوفا شدن گل قهوه معمولا در زمان کوتاهی بعد از بارش سنگین باران اتفاق می‌افتد. بعد از مدتی نیز گل‌ها جای خود را به میوه قهوه می‌دهند. در برخی کشورها نظیر کلمبیا، آب و هوا به گونه‌ای است که درختان قهوه در هر سال دوبار گل می‌دهند. در نتیجه، محصول این گیاهان نیز دوبار در سال قابل برداشت است. کارگران مزارع قهوه باید تشخیص دهند که در چه زمانی میوه‌های قهوه آماده برداشت هستند.

در این زمینه نیز دو گونه قهوه عربیکا و قهوه روبوستا با هم متفاوت هستند:

  • در گیاه قهوه عربیکا، از زمان گل‌دهی تا زمان برداشت محصول تقریبا 9 ماه طول می‌کشد.
  • گیاه قهوه روبوستا می‌تواند در هر سال بین دو تا سه بار محصول دهد. این مسئله به عواملی نظیر آب و هوا و خاک منطقه وابسته است.

گیاه قهوه با آن میوه‌های گیلاس مانند درخشان و شکوفه‌های ظریف و سفید می‌تواند منظره‌ای بسیار زیبا را خلق کند. درختان قهوه ممکن است جوان و ظریف باشند یا سالمند و قوی؛ پر از میوه‌های رسیده باشند یا با برگ‌های سبز تیره؛ اما به هر حال، همه ما می‌توانیم از دم کردن دانه‌های آن‌ها لذت ببریم. میلیون‌ها نفر در سراسر دنیا هر روز از این موهبت الهی بهره و انرژی می‌گیرند.

1 دیدگاه در “گیاه قهوه را بهتر بشناسید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *